“Hậu Thần” là danh hiệu cao quý dành cho những người có công, có đức sau khi được cộng đồng dân cư bầu chọn, hoặc đại biểu cho cộng đồng làng xã: như Hội đồng sắc mục, Hội đồng tộc biểu thương lượng, biểu quyết và thông qua; khi chết đi họ được phối thờ với “Thần” trong đền làng (theo Tiến sĩ Mai Hồng - Viện Nghiên cứu Hán Nôm).

“Cố Hậu Thần” là cái tên “đặc biệt” và cao quý được người dân làng Văn Lâm (Đức Thọ, Hà Tĩnh) dành để gọi ông Phan Sài. Ông là hậu duệ đời thứ 4 họ Phan chi phái Văn Lâm.

Trong Gia phả họ Võ Viết (hiện con cháu đang lưu giữ) viết về ông như sau: “Cao Tổ khảo tiền tráng tiết Tướng quân Thiên hộ chức kiêm hương Hậu Thần, hậu kỵ Phan Công tự Như Vọng hiệu Hoa Sơn huý Sài”.

Nghĩa là: “Cao tổ khảo trước đây là Tráng tiết tướng quân, Thiên hộ, sau khi mất là Hậu thần ở quê, Phan công tên huý là Sài, tên chữ là Như Vọng tên hiệu là Hoa Sơn”.

Vợ ông là bà Nguyễn Thị Hạng Nhị hiệu Từ Thuận huý Hạt - con gái thứ 2 của ông Nguyễn Cẩn Ngôn (Thuỷ tổ họ Nguyễn Bá) với bà vợ chính thất.

Theo Gia phả họ Nguyễn Bá thì ông Phan Sài “cọc chèo” với ông Nguyễn Duy Thạc (chắt tổ Nguyễn Phúc Lương) và ông Phan Ngọc Điển (chắt ông Phan Văn Thông). Theo đó thì ông Nguyễn Duy Thạc là vai anh (vì lấy chị), ông Phan Ngọc Điển là vai em (vì lấy em).

Ông vốn là nhà có gia thế, thời nhà Lê, ông theo quân ngũ lâu năm, được sắc làm Tráng tiết tướng quân, Thiên hộ. Tuổi nhỏ chăm chỉ với việc nông, nên giàu có đủ đầy, lại có công đức với làng xã, nên 2 thôn Tiền và Hậu đều bầu làm Hậu thần.

Hai ông bà sinh được 04 người con gái:

1. Phan Thị Duyên: Lấy chồng người cùng quê tên là Võ Tích (Bảo) - ông là Quan tri bạ, con cháu hiện nay là Võ Hoàn, Võ Trạch, Võ Hoan, Võ Lộc,…

2. Phan Thị Điểu: Mất lúc nhỏ.

3. Phan Thị Du: Lấy chồng người cùng quê tên là Sinh đồ Nguyễn Đăng Nhiệm, con cháu hiện nay là ông Nguyễn Triện, Nguyễn Tiết,…

4. Phan Thị Thậu: Lấy chồng về Hữu Chế (Đức An) tên là Nguyễn Tống Lĩnh, con cháu hiện nay có ông chắt Nòi.

Ông bà không có con trai nên đem ruộng đất cúng cho làng phụng sự. Để tỏ lòng biết ơn ông bà, người dân làng Văn Lâm đã suy tôn ông bà là “Hậu Thần”.

Năm Bính Tý (1936), làng Văn Lâm trùng tu, xây dựng lại Đền làng (Đền Tiền Hậu). Sau khi xây dựng xong Đền làng, người dân làng Văn Lâm đã xây dựng đền thờ hai ông bà (xây xong năm 1938) - xem ông như là thần hoàng làng thứ hai, cái tên “Hậu Thần” là nghĩa đó.

Đền thờ được xây dựng trong khuôn viên gia đình ông Võ Lộc (hiện nay), được con cháu họ Võ Hoàn phụng thờ.

Đền Hậu Thần Phan Sài hiện nay

Trong đền thờ ông Phan Sài hiện nay còn lưu giữ nhiều đồ tế khí, hoành phi, câu đối cổ như:

Bức hoành phi: 

Vạn Đại Chiêm Ngưỡng

Câu đối:

Phiên âm:

Lịch triều ba cổn, hách như Văn Lâm hạp cảnh

Thiên cổ miếu đình, nghiễm nhược Tiền Hậu nhị thôn.

Dịch nghĩa:

Trải các triều vua có được quan tước, hiển hách như cả đất Văn Lâm

Ngàn năm được thờ phụng ở đình đền, uy nghi như hai thôn Tiền - Hậu.

Mộc chủ: 

Hậu Thần chủ

Văn Lâm, ngày 10/3/2024

Hậu duệ đời thứ 11 họ Phan chi phái Văn Lâm

Phan Duy Nghĩa

………………………….

Ghi chú: Theo lời kể của ông Nguyễn Đức Nhự - người cao tuổi trong làng (nguyên Quyền Chủ tịch UBND huyện Đức Thọ): “Vào năm Bính Tý (1936), Đền Tiền Hậu được trùng tu, xây lợp lại hoàn chỉnh. Khuôn viên Đền rộng hơn một mẫu, kiến trúc gồm 6 toà nhà lớn (Thượng điện - Trung điện - Hạ điện; Tả vu - Hữu vu; Tam quan) được chạm trổ rất tinh vi và trang nghiêm, nhiều đồ tế khí quý. Trong đền có treo các sắc phong của nhiều triều vua ban như: Sắc của vua Lê Chiêu Thống, Sắc của vua Khải Định..."