Tên gọi “Quan nhà Cống” là gọi theo học vị “Hương Cống”, ông là người họ Nguyễn Duy (con cháu hiện nay có ông Kính, ông Ái, ông Trung, ông Cần, ông Lạng,…). Ông thi đỗ “tứ trường khoa thi Hương” cuối nhà Lê, từng làm Tri huyện Thanh Chương (Nghệ An). 

Bài vị của "Quan nhà Cống"

Phiên âm bài vị: 

Cao tổ khảo tiền Quốc tử giám Giám sinh Nguyễn lệnh công tự Đăng Phụ, thuỵ Chất Mẫn, hiệu Hoa Sơn tiên sinh phủ quân.

Dịch nghĩa:

Cao tổ khảo trước đây là Giám sinh trường Quốc tử giám, ông họ Nguyễn, tên chữ là Đăng Phụ, tên thuỵ là Chất Mẫn, tên hiệu là Hoa Sơn tiên sinh.

Gia phả họ Nguyễn Duy viết:

Quốc tử Giám sinh công huý Đăng Quỳnh tự Đăng Phụ là con trai thứ của ông Nguyễn Phúc Lương (Thuỷ tổ họ Nguyễn Duy), em ruột ông Phúc Thiện.

Giám sinh công thụ nghiệp ban ấp huấn đạo quan, tính mặc chí thông minh trung hậu quả ngôn dốc chí hiếu học trường ư văn sách kinh nghĩa thời nhân dị vi tài tử danh chi, cập vi thành nhân hiệu phủ hương khoa nhất cử trúng tuyển ư hương đảng, tặc khoan, tặc dạ, nhị năng dung nhân ư hậu tiến tắc, giáo hối nhi đa hữu tác thánh thọ ngoài bảy mươi tuổi mất tại chính tẩm thuỵ Phác Hậu hiệu Hoa Sơn tiên sinh.

Trong danh sách “Các bậc tiên hiền xã Văn Lâm” do Tú tài Nguyễn Dưỡng Giá ghi trong Gia phả gốc bằng chữ Hán của họ Nguyễn (Ngọc Lâm) ghi vào năm Hàm Nghi nguyên niên (1885), ông Nguyễn Đăng Phụ hiệu Hoa Sơn, Quốc Tử Giám được liệt vào hàng thứ 3 (sau ông Nguyễn Khắc Kính và ông Nguyễn Hàm).

...........

GHI CHÚ:

Giám sinh: Là học sinh Quốc Tử Giám, đặt ra từ thời Lê. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục: Người nào thi Hương trúng 4 kỳ được sung vào học tại Quốc Tử Giám. Giám sinh chia làm 3 xá: Thượng xá sinh, trung xá sinh, hạ xá sinh. Thời Nguyễn những học sinh đã đỗ Cử nhân, chuẩn bị thi Hội được vào học ở Quốc Tử Giám.

Cống sĩ (từ thời Gia Long trở về trước gọi là Hương cống; tới thời Minh Mạng gọi là Cử nhân) là một loại học vị trong hệ thống khoa bảng Việt Nam thời phong kiến, tức là đỗ tứ trường khoa thi Hương. Loại học vị này được xác định trong khoa thi Hương: là khoa thi được tổ chức theo lệ thường 3 năm có 1 khoa, nhiều tỉnh thi chung 1 trường, chẳng hạn khoa thi năm 1813 tại trường Quảng Đức có 8 tỉnh chỉ lấy đỗ 9 người. Tùy theo khoa thi, nhưng số lượng lấy đỗ khá ít, đỗ tứ trường gọi là Cống sĩ để bổ nhiệm làm quan, thí sinh xếp thứ nhất trong các Cống sĩ khoa thi Hương gọi là Giải nguyên.

Văn Lâm, ngày 31/3/2024

Người kể chuyện làng Văn

Phan Duy Nghĩa