Theo văn hoá của người Việt xưa thì khi lập làng cùng với đó là lập Đền thờ Thành hoàng (Thành hoàng hay Thần hoàng, Thần Thành hoàng, là vị thần được tôn thờ chính trong đình làng Việt Nam). Thần Thành hoàng có thể mang nhiều cái tên khác nhau tùy theo làng. Dù là ai thì vị thần này cũng là người cai quản cõi thiêng của làng và đều mang tính chất chung là hộ quốc tỳ dân (hộ nước giúp dân) tại địa phương).

Đền làng hiện nay (đang được các thế hệ người con làng Văn chung tay xây dựng lại trên nền đất cũ)

Làng Văn Lâm cũng vậy, từ khi lập làng đã xây dựng đền làng, lúc đầu chỉ có Thượng Điện, Thiêu hương bằng gỗ lim lợp tranh. Đến năm Bính Tý (1936) được trùng tu, xây lợp lại hoàn chỉnh. Khuôn viên Đền rộng hơn một mẫu, kiến trúc gồm 6 toà nhà lớn (Thượng điện - Trung điện - Hạ điện; Tả vu - Hữu vu; Tam quan) được chạm trổ rất tinh vi và trang nghiêm, nhiều đồ tế khí quý. Trong đền có treo các sắc phong của nhiều triều vua ban như: Sắc của vua Lê Chiêu Thống, Sắc của vua Khải Định... 

Hàng năm cứ đến ngày mồng 6 Tết, làng mở hội tại Đền (lễ Du hý) để làm lễ cầu phúc, rước sắc vua ban và rước Thành hoàng làng đi về các thôn liên xã rồi sau đó lại rước về đền. Trai tráng trong làng phải đi đông đủ, ai không đi rước phải nạp tiền phạt.  

Trong lễ hội diễn ra nhiều hoạt động vui chơi mang đậm bản sắc văn hoá của làng quê Việt Nam như: cờ thẻ, đánh đu, múa sắc bùa, hát ví, vè, dặm,... Cuối buổi lễ họp làng do tiên chỉ văn thân, chức sắc điều hành công bố sổ sách nghĩa thương, kiểm điểm việc thực hiện hương ước, đề đạt việc làm công ích, cũng như các mặt xã hội trong làng.

Sau tháng 8/1945, nhà nước tiến hành “hợp tự” ra đền Cả (Đền Voi Mẹp) tại Đức Thuỷ. Từ đó đền làng trở thành nơi hội họp, mít tinh, cơ quan làm việc, trường học nên trở thành mục tiêu đánh phá của Pháp.

Vào tháng 4/1953, chi bộ Đảng đang họp trong đền thì có hai  máy bay của thực dân Pháp đến ném bom. Các đồng chí đảng viên vẫn an toàn nhưng đền bị hư hỏng nặng. 

Nền cũ hoang phế

Đến tháng 8/1953, máy bay Pháp dội liên tiếp hai quả bom tấn xuống toà nhà Trung điện làm cả 6 toà nhà đổ sập và hư hỏng hoàn toàn.

Hố bom (Giếng Đền) – nơi 2 quả bom ném xuống Trung điện

Mất đi ngôi đền quanh năm trầm mặc khói hương - mất đi nơi thờ Thành hoàng làng linh thiêng với lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa quê hương, người dân làng Văn đau lắm, xót lắm. Sự mất mát - nỗi đau đó không gì bù đắp nổi.

Hiện nay con cháu trong làng đang chung tay xây dựng lại đền làng trên vết tích của nền móng cũ còn lại.

Đền làng Văn Lâm thờ ai?

Trong sách Địa chí huyện Đức Thọ (trang 617) ở cột thứ tự số 76 có thống kê Đền Tiền Hậu ở Làng Tiền Hậu nhưng ở cột “Vị thần được thờ” lại đánh dấu chấm hỏi (?), có nghĩa là chưa có thông tin về vị thần được thờ.

Theo một nghiên cứu của ông Nguyễn Bá Kiểu thì Đền làng Văn Lâm thờ Thành Hoàng với hiệu “Linh Ứng Đại Vương”.

Tiếc rằng đây cũng chỉ là tên hiệu vậy tên thật của ngài là gì?

Sau khi nghiên cứu các nguồn tài liệu, theo tôi, Đền làng Văn Lâm thờ ngài Lý Nhật Quang (con trai thứ 8 của vua Lý Thái Tổ).

Các căn cứ để đưa ra nhận định:

i) Lý Nhật Quang là người đã có công lớn trong việc khai phá nên vùng đất Đức Thọ nói chung và vùng đất Cổ Ngu nói riêng.

ii) Tìm hiểu các Đền thờ Thành hoàng của các làng xung quanh làng Văn Lâm thì thấy đều thờ Lý Nhật Quang, cụ thể:

- Đền Tam toà Đại Vương (thường gọi Đền Cả, ở thôn Hữu Chế, xã Đức An): Theo bản thần tích (chữ Hán) do cụ Nguyễn Tràng giữ, Thái Kim Đỉnh dịch thì thần đền là Tam toà đại vương Lý Nhật Quang, hiệu là Thượng Sơn Đại Vương.

- Đền Tam thôn (Tiền, Hậu, Trại) ở xã Đức Dũng: Đền có câu đối “Lý triều kiệt xuất trung hưng tướng - Nam quốc cao danh thượng đẳng thần”. Theo cụ Thái Kim Đỉnh thì đền này thờ Tam toà đại vương Lý Nhật Quang, hiệu là Thượng Đẳng Đại Vương.

iii) Hợp lí với tên hiệu “Linh Ứng Đại Vương”, vì chỉ có con cháu dòng dõi nhà vua với được gọi “Vương”.

Văn Lâm, chiều Tết Nguyên tiêu Giáp Thìn

Phan Duy Nghĩa

……………………………………..

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lời kể của các cụ cao niên trong làng

2. Gia phả của một số dòng họ trong làng

3. Hồ sơ lý lịch di tích Đền Voi Mẹp (trình Bộ Văn hoá công nhận di tích cấp Quốc gia năm 1996 - Lưu tại Thư viện tỉnh Hà Tĩnh)

4. Kỷ yếu Hội thảo “Văn hoá làng và xây dựng làng văn hoá” của Sở Văn hoá Thông tin Hà Tĩnh năm 1995

5. Làng cổ Hà Tĩnh (Thái Kim Đỉnh chủ biên)

6. Hà Tĩnh đất và người (Thái Kim Đỉnh chủ biên)

7. Chùa cổ Hà Tĩnh (Thái Kim Đỉnh chủ biên)

8. Địa chí huyện Đức Thọ (Thái Kim Đỉnh chủ biên)

9. Đức Thọ đất và người (Đoàn Tử Huyến chủ biên)